To nie jest opowieść o nazistowskiej antropologii. Irawati Karve – pierwsza indyjska antropolożka, która obaliła rasistowskie teorie
- Data wpisu: 12 kwietnia, 2025
To nie jest opowieść o nazistowskiej antropologii. Irawati Karve – pierwsza indyjska antropolożka, która obaliła rasistowskie teorie
- Data wpisu: 12 kwietnia, 2025
W latach 30., kiedy Niemcy, jeszcze przed oficjalnym dojściem Hitlera do władzy, trenowały swój rasistowski aparat naukowy, młoda indyjska antropolożka Irawati Karve prowadziła badania nad czaszkami. Miała za zadanie potwierdzić teorię Eugena Fischera, według której Europejczycy — a ściślej, „Aryjczycy” — są bardziej inteligentni, ponieważ ich mózgi charakteryzują się odpowiednią asymetrią płatów czołowych. Ówczesna antropologia rasowa twierdziła, że asymetria ta jest jedną z oznak wyższość rasy „białej”. Fischer miał już gotową teorię, brakowało tylko „dowodów”. Irawati, zamiast przyklasnąć i dostarczyć mu pożądane wyniki, zaskoczyła go. Wykazała brak związku między kształtem czaszki a jakąkolwiek przewagą intelektualną jednej rasy nad inną. Za odwagę – najniższa ocena. Za naukową uczciwość – miejsce w historii, choć całkowicie niezgodne z powszechnie przyjętymi narracjami.
Irawati Karve była pierwszą kobietą w Indiach, która uzyskała doktorat z antropologii. Wybór jej ścieżki życiowej nie był przypadkowy, a jej życie pełne niekonwencjonalnych wyborów stało w opozycji do konwenansów hinduskiej klasy wyższej, z której pochodziła. W czasach, kiedy większość hinduskich kobiet nie podróżowała samotnie, Karve wędrowała przez indyjskie wsie z dziećmi i studentami. Miała czworo dzieci – trzech synów i córkę – i często łączyła życie rodzinne z pracą naukową. Odrzucała kolonialny punkt widzenia, przyglądając się społeczeństwu nie z dystansu. Była w stanie zjeść surowe mięso z wodzem plemienia, mimo że sama była bramińką i wegetarianką. Jej antropologia nie ograniczała się do teorii i notatek. Wymagała odwagi, empatii i przekraczania własnych granic.
Jej prace na temat indyjskiego społeczeństwa były przełomowe i do dziś stanowią część kanonu edukacyjnego w Indiach. Jednak sama Irawati Karve pozostaje postacią zaskakująco mało znaną, szczególnie poza Indiami. Może dlatego, że nie pasowała do gotowych narracji – ani do kolonialnej opowieści o „dzikich Indiach”, ani do nowoczesnego mitu o „tradycyjnych wartościach”. Karve zadawała zbyt wiele pytań, które nie miały łatwych odpowiedzi. A na gotowe odpowiedzi nie miała cierpliwości.
Jej życie to nie tylko pasja do antropologii, ale także historia walki z indyjską kastowością – krytykowała systemowe nierówności, wskazując na niejednoznaczność i złożoność tego zjawiska. Karve rozumiała, że nie ma prostych odpowiedzi, a społeczeństwo indyjskie nie jest jednorodne ani statyczne. Jej własne życie – jako kobiety, badaczki, matki – także wymagało ciągłej walki z uprzedzeniami i granicami stawianymi przez społeczeństwo.
Irawati Karve pozostaje jedną z najważniejszych postaci w indyjskiej antropologii, ale jej życie i prace nadal czekają na pełne docenienie. Jej badania nie tylko wyprzedziły swoje czasy, ale stanowiły także próbę odkrywania rzeczywistości Indii z perspektywy, która nie była kolonialna, nie była „z zewnątrz”. Była to perspektywa empatyczna, świadoma swojej historii, ale także zdolna do zadawania trudnych pytań o to, co w indyjskim społeczeństwie jest prawdziwe, a co jest tylko konstruktem społecznym.
Irawati Karve przyszła na świat 15 grudnia 1905 roku w Myingyan w Birmie (obecnie Mjanma), jako córka Ganesh Hari Karmarkara, inżyniera pracującego dla Burma Cotton Company. Jej imię pochodzi od rzeki Irawadi. W wieku siedmiu lat została wysłana do szkoły z internatem Huzurpaga w Pune, co było nietypowe jak na tamte czasy. Tam zetknęła się z rodziną RP Paranjpye, wybitnego pedagoga, którego dom promował krytyczne myślenie i postępowe wartości.
Po ukończeniu studiów filozoficznych na Fergusson College w Pune w 1926 roku Irawati poślubiła Dinkara Dhondo Karve, profesora chemii i syna Dhondo Keshava Karve, pioniera edukacji kobiet w Indiach. Ich małżeństwo było wynikiem własnego wyboru, co w tamtych czasach było rzadkością. Dinkar, choć syn znanego reformatora, był ateistą, co wpłynęło na ich wspólne życie pełne intelektualnych dyskusji i niezależności od tradycyjnych norm społecznych.
W 1928 roku Irawati wyjechała do Niemiec, by kontynuować naukę na Friedrich Wilhelm University w Berlinie. Tam, pod kierunkiem Eugena Fischera, prowadziła badania nad czaszkami, które miały na celu udowodnienie wyższości rasowej Europejczyków. Jednak jej badania wykazały brak takiego związku, co stanowiło sprzeciw wobec ówczesnych teorii rasowych. Po powrocie do Indii w 1931 roku Irawati rozpoczęła pracę jako administratorka w SNDT Women’s University w Bombaju, a następnie jako wykładowczyni w Deccan College w Pune, gdzie założyła i kierowała Katedrą Socjologii i Antropologii.
Karve była pionierką w badaniach nad strukturą społeczną Indii, zwłaszcza systemem kastowym. W swoich pracach, takich jak „Kinship Organization in India” (1953), analizowała złożoność relacji rodzinnych i kastowych, podkreślając, że kasta jest konstruktem społecznym, a nie biologicznym. Jej badania nad pokrewieństwem i strukturą społeczną Indii miały ogromny wpływ na rozwój indyjskiej socjologii i antropologii.
Jednym z najbardziej znanych dzieł Irawati jest „Yuganta: The End of an Epoch”, w którym analizuje postacie z Mahabharaty, traktując je jako rzeczywiste osoby historyczne, co pozwala na głębsze zrozumienie ówczesnych realiów społecznych i kulturowych. Książka ta zdobyła nagrodę Sahitya Akademi w 1967 roku.
Wśród jej mniej znanych, lecz niezwykle ciekawych książek znajduje się też zbiór esejów zatytułowany „Bhovara” — poetycka, filozoficzna, pełna ironii refleksja o życiu. Inne dzieło to „Gangā zillā paryant”, zapis podróży przez Maharashtrę w czasie wyborów, który pozwala spojrzeć na prowincję nie tylko antropologicznym, ale i osobistym okiem.
Irawati Karve zmarła 11 sierpnia 1970 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek naukowy i literacki, który nadal inspiruje badaczy i czytelników na całym świecie.
