KHAJURAHO – KULT TANTRYCZNY CZY INSPIRACJA Z KAMA SUTRY?
- Data wpisu: 4 lipca, 2025
KHAJURAHO – KULT TANTRYCZNY CZY INSPIRACJA Z KAMA SUTRY?
- Data wpisu: 4 lipca, 2025
Khajuraho
Na mapie Indii Khajuraho wygląda jak kolejna kropka gdzieś między Gwalior a Varanasi. A jednak kto tam trafi, ten długo o nim nie zapomina. To jedno z tych miejsc, które wybijają z rytmu i każą spojrzeć inaczej – na historię, na człowieka, na to, co wypada, a co nie.
Co najbardziej przyciąga do Khajuraho? Kamienne świątynie z czasów dynastii Ćandelów, czyli mniej więcej z X i XI wieku, bogato zdobione, wpisane na listę UNESCO. Misternie zdobione, niezwykłe, niezostawiające miejsca na interpretację. Ciała w uścisku, zmysłowość, sceny miłosne przedstawione z taką precyzją i wyobraźnią, że nawet dziś potrafią zarumienić współczesnego turystę.
Po upadku dynastii Ćandelów świątynie stopniowo popadały w zapomnienie. Przez stulecia porastała je dżungla. Pozostały znane i używane jedynie przez lokalną społeczność. O istnieniu tego miejsca Europa dowiedziała się dopiero w XIX wieku. W 1838 roku brytyjski inżynier wojskowy T.S. Burt, podróżujący służbowo po centralnych Indiach, natknął się na porośnięte zaroślami, niemal pochłonięte przez las świątynie i opisał je w swoim raporcie. To, co zobaczył, zdumiało go – nie tylko skalą i kunsztem wykonania, ale przede wszystkim tematyką rzeźb. W epoce wiktoriańskiej, gdzie cielesność była tematem tabu, odkrycie Khajuraho wywołało konsternację.
Co właściwie przedstawiają rzeźby?
Większość rzeźb to bogowie, boginie, muzycy, tancerze, wojownicy – sceny z mitologii i życia codziennego. Ale to nie one sprawiły, że Khajuraho stało się sławne. To, co przyciąga uwagę i często wywołuje zakłopotanie u odwiedzających, to sceny erotyczne. Nie chodzi tu o jedną czy dwie dekoracje – tylko o całe panele z rzeźbami postaci splecionych w akcie, w ruchu, w pozycjach znanych z tekstów tantrycznych i rodem z Kamasutry.
Niektóre rzeźby są subtelne – para patrząca sobie w oczy, delikatne pocałunki – budujące nastrój zmysłowego napięcia. Khajuraho słynie z rzeźb przedstawiających pięknej urody kobiety w intymnych sytuacjach – poprawiające biżuterię, układające włosy, piszące list miłosny.
Inne są dosłowne. Pary, trójkąty, a nawet grupy czterech, czy pięciu osób w skomplikowanych pozycjach, wymagających zaawansowanej wiedzy i umiejętności z dziedziny jogi i tantry. Są sceny z udziałem osób trzecich – służących, muzykantów, czasem nawet zwierząt. „Union with the horse”, tak to określił nasz przewodnik. Te ostatnie wywołują kontrowersje i bywają różnie interpretowane – jako symboliczne, satyryczne lub dydaktyczne.
Przedstawienia te nie znajdują się we wnętrzach świątyń, ale na zewnętrznych ścianach – często powyżej poziomu wzroku. Nie są więc centralnym elementem kultu, ale częścią szerszego programu ikonograficznego. Ich obecność sugeruje, że w czasach, gdy je tworzono, cielesność była traktowana jako nieodłączna część życia – niekoniecznie grzeszna czy wstydliwa.
Nie wiadomo, dlaczego akurat tu powstało coś tak odważnego. Być może Ćandelowie byli bardziej liberalni niż inne dynastie. Być może region sprzyjał duchowemu eksperymentowi. A może zwyczajnie nie bali się mówić o rzeczach, które reszta świata wolała przemilczeć.
Jedna z hipotez mówi o wpływie tantry – ścieżki duchowej, która nie odcinała ciała od duchowości. Według tej interpretacji zmysły i przyjemność mogły być narzędziem prowadzącym do wyzwolenia, a akt miłosny — metaforą zjednoczenia człowieka z boskością. Rzeźby nie miały więc być „niemoralne” czy prowokacyjne w naszym, współczesnym rozumieniu, lecz miały przypominać o pełni życia i o tym, że również poprzez materię można dotknąć sacrum.
Może też pełniły funkcję dydaktyczną dla odwiedzających świątynie, ucząc harmonii między ciałem, umysłem i duchem.
W tradycji indyjskiej miłość i przyjemność (kāma) to jeden z głównych celów ludzkiego życia — obok zdobywania środków do życia (artha) i działania w zgodzie z zasadami (dharma). Czasem dodaje się też czwarty cel – duchowe wyzwolenie (mokṣa).
Kāma oznacza nie tylko miłość fizyczną, ale też radość, bliskość, piękno i przyjemność życia. W Indiach przyjemność nigdy nie była tematem tabu – była uznawana za ważną część ludzkiej egzystencji, o ile przeżywana w harmonii z pozostałymi celami.
Faktem jest, że żadne inne miejsce w Indiach nie ma tak dużego zbioru realistycznych przedstawień erotycznych – i że do dziś budzą one więcej emocji niż większość tekstów o duchowości 🙂
Nie tylko erotyka
Na murach światyń w Khajuraho zobaczymy szeroka gamę tematów, które dają bezcenny wgląd w bogate życie tamtych czasów.
Zobaczymy sceny codzienne, matki karmiące dzieci, cudownej urody kobiety piszące listy, rozczesujące włosy, przeglądające się w lustrze. Widzimy muzyków i tancerzy. Są sceny walk, zapasów, audiencji u króla. Przechadzając się wzdłuż platformy, na której stoi majestatyczna świątynia, oglądamy wojsko wędrujące przez dżunglę, żołnierzy konno i na słoniach, zwierzęta leśne – wszystko misternie wykute w skale.
Styl architektoniczny
Świątynie w Khajuraho prezentują typowy dla Indii Północnych styl zwany nagara, który dodatkowo charakteryzuje się połączeniem elementów tradycji hinduistycznej, dżinijskiej i innych. Świątynie są znane z misternych rzeźb, przedstawiających różne aspekty życia, mitologiczne historie, byty niebiańskie i figury sensualne. Mimo obecności obrazów o tematyce erotycznej, ważne jest zrozumienie, że te rzeźby stanowią tylko małą część całkowitych rzeźb, a same świątynie mają głębsze duchowe i symboliczne znaczenie.
Świątynie te podzielone są na trzy grupy: zachodnią, wschodnią i południową. Największa i najbardziej znana jest grupa zachodnia. Świątynie poświęcone są bóstwom hinduskim, Siwie, Wisznu, Ganesi i Surii, ale są także świątynie dzinijskie.
Wszystkie świątynie zostały harmonijnie usytuowane na osi wschód-zachód, emanując mistycznym pięknem. Z wyjątkiem jednej świątyni, centrum kultu wewnątrz świątyni jest zawsze zwrócone ku wschodowi, gdzie budzi się światło dnia. Ich wyjątkowym elementem jest monumentalny portyk z długimi schodami, przyozdobiony wspaniałymi rzeźbami. Wiodą one do głównego wejścia, gdzie otwiera się przestronna sala dla wiernych oraz uświęcone sanktuarium.
Świątynie są hinduistyczne i dzinijskie. Spośród zachowanych świątyn sześć dedykowanych jest Siwie, osiem Wisznu, jedna Ganesi, jedna bóstwu słońca Surii, trzy poświęcone są dzinijskim prorokom. Powstawały symultanicznie od X wieku i stanowiły miejsce kultu dla różnych grup wyznawców w tym samym czasie, co świadczy o szacunku i tolerancji religijnej.
Świątynie budowane z bloków piaskowca na wysokiej platformie z granitu, bez użycia zaprawy.
Architektura ma charakter symboliczny i poprzez swoją formę, strukturę i układ poszczególnych części odzwierciedla główne wierzenia hinduistyczne. Uważa się, że koncepcja architektoniczna tych świątyń odzwierciedla duchową symbolikę świętej góry Meru.
Mandapy – zadaszone pawilony, podobnie jak rzeźby, są ułożone w świątyniach Khajuraho według symetrycznych, powtarzających się wzorów, pozostając jednocześnie niepowtarzalne i oryginalne.
Świątynie budowane były zgodnie z geometrycznym wzorem zwanym wastu-purusha-mandala. Projekt przedstawia świątynię w postaci symetrycznej, koncentrycznie ułożonej, powtarzalnej struktury wokół rdzenia świątyni zwanego garbhagriha, gdzie zamieszkuje główne bóstwo świątyni (sanktum sanktorum). Shikhara, czyli iglica świątyni, wznosi się nad garbhagrihą.
Projekt bazuje na geometrycznych wzorach mandali (koła) i kwadratu. Kwadrat uznawany jest za boski ze względu na swą doskonałość i symbolizuje wiedzę i myśl ludzką, natomiast okrąg symbolizuje zjawiska natury obserwowane w życiu codziennym: księżyc, słońce, horyzont, kropla wody, tęcza.
Khajuraho – miejsce warte odwiedzenia.
Khajuraho (czyt. Khadźuraho) jest dzisiaj niewielkim miasteczkiem w północnych Indiach, na trasie pomiędzy Orchhą i Varanasi. Możesz je odwiedzić w czasie naszej wyprawy do Indii Północnych i Mumbaju.
Senne miasteczko Khajuraho, które prawdopodobnie bierze swoją nazwę od palm daktykowych khajur, skrywa niezwykłe piekno. Legenda mówi, że dwie złote palmy rosły u wejścia do świątyń, jednak ślad po nich pozostał jedynie w nazwie.
To słynne historyczne miejsce znajdujące się w stanie Madhya Pradesh jest uznawanych za jedne z najwspanialszych przykładów indyjskiej sztuki i architektury. Miasteczko usytuowane jest pośród pól uprawnych, daleko od centrów przemysłowych. Nieopodal znajduje się park narodowy Panna z rezerwatem tygrysów, gdzie warto zatrzymać się na chwilę, by obserwować dzikie zwierzęta w ich naturalnym środowisku, a także, by odpocząć od hałasu indyjskich miast.
Kiedy najlepiej odwiedzić Khajuraho?
Klimat Khajuraho jest dość ekstremalny, z dużymi wahaniami temperatur w dzień i w nocy oraz minimalnymi opadami deszczu. Lata są gorące przy temperaturze 45°C, zimy są przyjemne, chociaż w styczniu bywa chłodni, może być nawet parę stopni w nocy. Najlepszy czas na wizyte w Khajuraho to jesień i wiosna.
Polecamy odwiedzić Khajuraho w lutym. Każdego roku, między 20-26 lutego organizowany jest festiwal tańca klasycznego. Od 1975 roku rożne formy indyjskiego tańca klasycznego prezentowane są na scenie, która stawiana jest przed najbardziej okazałymi świątyniami tak, by tysiącletnie dzieła sztuki stanowiły niepowtarzalną scenografię do występów.
Khajuraho na liście Unesco
W roku 1986, ten mistyczny zespół świątyń został uznany za światowe dziedzictwo UNESCO, doceniając wyjątkowość i piękno, jakie płynie z tych świętych miejsc.
Zespół zyskał znaczną sławę dzięki jego wyjątkowo bogatej i zachwycającej rzeźbiarskiej dekoracji na zewnętrznych ścianach. Złudzenie ruchu i harmonia postaci splatających się ze sobą tworzą hipnotyzujący efekt. Zaskakuje i oczarowuje widza, szczególnie ze względu na niekiedy zmysłowy i odważny charakter rzeźb. To odzwierciedlenie specyficznego lokalnego hinduizmu, w którym Chandelowie, oddani wyznawcy, wspierali skrajne sekty tantryczne (kapalikowie, kaulowie, kalamukhowie, a także zwolennicy kultu Sześćdziesięciu Czterech Jogiń).
Nasuwa się myśl, że ludzie, którzy stworzyli niezwykłe rzeżby i świątynie w Khajuraho musieli znać Kamasutrę, oraz że przed epoką islamizacji północnych Indii i purytańskich zapędów anglikańskich kolonizatorów istniał świat wolny i piękny. Świat ten skrył się, zarósł dżunglą i dzięki temu może dzisiaj ukazać nam kawałek swojej zaginionej chwały.
